Από καταβολής του γνωστού μας Σύμπαντος, η σύγκρουση αποτελεί το σημείο κλειδί για τη δημιουργία του νέου. Είτε μιλώντας για την big bang theory είτε μιλώντας για τη σύγκρουση θηράματος-θηρευτή ή ακόμα πλέον, για τις σύγχρονες κοινωνικές συγκρούσεις, όπως για παράδειγμα εργαζομένου-εργοδότη. Πάντα, αν κάτσουμε και το αναλογιστούμε, αντίρροπες δυνάμεις συγκρούονται γεννώντας κάτι καινούργιο. Αυτό μπορεί να είναι ένας νέος πλανήτης, ένα νέο είδος πιο γρήγορο πιθανά, ώστε να ξεφεύγει από τον θηρευτή ή ακόμα και ένας εργαζόμενος σε μια νέα καλύτερη θέση ή απολυμένος..

Όπως και να έχει η κατάληξη στο τελευταίο παράδειγμα, το σίγουρο έιναι πως αυτός ο άνθρωπος έχει υποστεί τις δυσάρεστες συνέπειες του στρες. Είναι όμως το στρες πάντα τόσο κακό και βλαβερό;

Όταν μιλάμε για στρες, μιλάμε για ψυχοσυναισθηματική και σωματική αντίδραση του ατόμου απέναντι σε ένα ψυχοπιεστικό εξωτερικό γεγονός, μια εξωτερική απαίτηση. Καλό είναι εδώ να προσπαθήσουμε να ξεκαθαρίσουμε τη διαφορά μεταξύ στρες και άγχους που πολύ συχνά συγχέονται και καλά κάνουν... Το στρες αφορά μια αντίδραση του ατόμου  απέναντι σε ένα εξωτερικό γεγονός, οι απαιτήσεις του οποίου είναι λίγο ή πολύ εκτός των ικανοτήτων του, όπως ένα εργασιακό deadline, μια οικονομική εκκρεμότητα. Το άγχος συνήθως αφορά πιο χρόνια κατάσταση, με πιθανή έναρξη στην παιδική ή πρώιμη ενήλικη ζωή, σε αντίθεση με το στρες που εμφανίζεται αργότερα, ανάλογα με την έκθεση σε κάποιον ψυχοπιεστικό παράγοντα. Γενικότερα, ενώ μοιράζονται τα ίδια συμπτώματα και τα ίδια νευροφυσιολογικά μονοπάτια, το στρες αφορά αντίδραση απέναντι σε πιεστική κατάσταση, ενώ το άγχος αφορά «απάντηση» του οργανισμού σε μια επερχόμενη καταστροφή ή απειλή. Στο στρες θα μπορούσαμε να πούμε αυθαίρετα ίσως πως το ερέθισμα που το προκάλεσε είναι πιο συγκεκριμένο και οι συνέπειες που φοβάται το άτομο πιο ρεαλιστικές, σε αντίθεση με το άγχος, στο οποίο το ερέθισμα είναι πιο γενικευμένο και οι συνέπειες που φοβάται υπερβολικές και παράλογες.

Για να μπορέσω να δώσω μια πιο κατανοητή εικόνα, ας δούμε το παρακάτω παράδειγμα: O υπάλληλος της εταιρείας έχει να ετοιμάσει έναν όγκο δουλειάς ως αύριο, που ξεπερνά και ζορίζει τις ατομικές και χρονικές δυνατότητές του. Αυτό είναι στρες. Ο ίδιος υπαλλήλος (τον άτυχο) αγχώνεται πολύ να μπει στο τραίνο, γιατί φοβάται πως θα εγκλωβιστεί και δεν θα μπορεί να διαφύγει και θα καταλήξει να τρελαθεί. Αυτό είναι άγχος. Ελπίζω να έγινε κατανοητό.

Και οι δύο αυτές καταστάσεις, στρες και άγχος, απειλούν την εσωτερική ισορροπία του ατόμου, την ομοιόσταση. Η έννοια της ομοιόστασης υπάρχει από την αρχαιότητα με τον πρώτο σχετικό όρο, την ισονομία. Ο Ιπποκράτης ήδη είχε εισαγάγει την ιδέα πως ο οργανισμός βρίσκεται συνεχώς υπό την επίδραση απειλητικών δυνάμεων και ο οργανισμός απαντά συνεχώς με αντισταθμιστικές δυνάμεις, προκειμένου να πετύχει την ισορροπία, την προσαρμογή και την ομοιόσταση που είπαμε. Υπάρχουν και σύγχρονες αναφορές και μελέτες που θεωρούν πως το ανθρώπινο οικοδόμημα δέχεται συνεχώς νευρολογικές ώσεις και βιοχημικά σήματα, τα οποία ενεργοποιούν συναγερμό και συνεχώς, ο ανώτερος φλοιός και ο προμετωπιαίος λοβός τα φιλτράρουν και ακαριαία τα αποκρούουν επιτυγχάνοντας την ομοιόσταση και την καλύτερη δυνατή προσαρμογή.

Ο εγκέφαλός μας είναι σαν μια αρχαιολογική ανασκαφή που όσο πιο μέσα σκάβεις τόσο πιο παλιά επίπεδα ανακαλύπτεις. Ο ερπετεγκέφαλος είναι κομμάτι της εξέλιξης που μοιραζόμαστε μαζί με τα ερπετά (έχετε δει για παράδειγμα μια σαύρα πόσο νευρική και σε ετοιμότητα είναι;) και όσο ανεβαίνουμε στα στρώματα του εγκεφάλου, φτάνουμε στο επίπεδα του φλοιού, όπου η λογική απαρτίωση φιλτράρει και αξιολογεί κατά πόσον αυτά τα σήματα είναι απαραίτητα τη δεδομένη χρονική στιγμή. Μια ακαριαία αντίδραση ενός ζώου σε μια επίθεση ενός θηρευτή έχει σωτήριο αποτέλεσμα, όπως και μια γρήγορη αντίδραση του πεζού σε μια διάβαση έναντι του επερχόμενου αυτοκινήτου.

Με λίγα λόγια, η εξέλιξη οντογενετικά του ανθρώπου τον έχει προικοδοτήσει με ένα σύστημα που τον βοηθάει να προσαρμόζεται σε εξωτερικές πιεστικές και επικίνδυνες για την επιβίωση του είδους καταστάσεις.

Εκεί έχει και τις ρίζες του το στρες, στην επιβιωτική προσπάθεια του οργανισμού για προσαρμογή και διαιώνιση μέσω της ενεργοποίησης του κυκλώματος Υποθάλαμος-Υπόφυση-Επινεφρίδια. Συνοπτικά, μέσω του συστήματος αυτού η αδρεναλίνη εκλύεται αθρόα, προκειμένου να διευκολύνει τον οργανισμό σε ακαριαία και απαιτητική αντίδραση, τη λεγόμενη Fight-Flight-Freeze αντίδραση, εννοώντας πως μπροστά στον κίνδυνο θα πολεμήσουμε, θα παλέψουμε ή θα παγώσουμε από φόβο. Ελπίζω να μας είναι κατανοητό πως η νευροφυσιολογική αντίδραση του στρες δεν είναι φτιαγμένη για να μας βλάψει, αλλά για να μας προστατέψει και να μας βοηθήσει να προσαρμοστούμε καλύτερα στις νέες συνθήκες.

Η λέξη στρες είναι λεκτικό δάνειο από τον χώρο της Φυσικής και αναφέρεται στη δύναμη που ασκείται σε ένα υλικό σώμα, όταν καταπονείται. Επίσης, σαν ρίζα έιναι λατινική από το ρήμα stringere που σημαίνει πιέζω.

Η πίεση λοιπόν αυτή που νοιώθει ο σύγχρονος άνθρωπος μπροστά στο απαιτητικό καινούργιο, έχει προσαρμοστικό σκοπό. Ο Seley, ο πατέρας του στρες, το ονομάζει eustress, θετικό στρες. Ειναι αυτό που μας κρατάει συγκεντρωμένους, ενεργοποιημένους και κινητοποιημένους. Είναι το κίνητρο που μας ωθεί να αντιμετωπίσουμε μια πρόκληση χωρίς της δυσφορικές και έντονες επιδράσεις του κακού στρες, του distress, όπως το ονόμασε ο Seley. Έτσι, πολλές φορές, λόγω των σύγχρονων συνεχών εξωτερικών πιέσεων σε συνδυασμό με την εσωτερική ιδιοσυγκρασία του ατόμου, το στρες έχει αρνητική χροιά, βιώνεται εξαιρετικά δύσφορα, μειώνει την απόδοση και την λειτουργικότητα και σε χρόνια βάση έχει βλαβερές συνέπειες στον οργανισμό. Οι συνέπειες λίγο πολύ γνωστές, ας αναφέρουμε μερικές:

  • Άγχος, κατάθλιψη
  • Καρδιοαναπνευστικά προβλήματα, υπέρταση
  • Παχυσαρκία
  • Σεξουαλικές δυσλειτουργίες
  • Γαστρεντερολογικά προβλήματα

Ενώ, παράγοντες που πρoκαλούν στρες είναι οι εξής:

  • Χαμηλή κοινονικοοικονομική κατάσταση, ανεργία
  • Κοινωνικός αποκλεισμός, μετανάστευση
  • Μοναχικότητα
  • Ματαιωτική και πιεστική εργασιακή απασχόληση
  • Κατάχρηση ουσιών
  • Ενδοικογενειακές συγκρούσεις-βία
  • Αλλαγές ζωής (διαζύγιο, πένθος)
  • Καθημερίνες καταστασεις (έχασα τα κλειδιά, μποτιλιάρισμα)
  • Συνθήκες του φυσικού περιβάλλοντος (καύσωνας, υψηλός θόρυβος, συνωστισμός κτλ)

Τι μπορούμε να κάνουμε για να αντιμετωπίσουμε το στρες; Έχει φανεί από μελέτες πως η ισορροπημένη διατροφή και ο επαρκής βραδινός ύπνος βοηθούν στον έλεγχο της ορμόνης του χρόνιου στρες, της κορτιζόλης. Επίσης, σίγουρα η άσκηση βοηθάει, καθώς και μια ενασχόληση που εμπλέκεσαι και δίνεσαι ψυχή και σώμα που λέμε και ξεχνιέσαι από το στρες της ημέρας. Επιπρόσθετα, οι ανατολίτικες τεχνικές ελέγχου του σώματος και του νου, όπως διαλογισμός ή ενσυνειδητότητα, έχουν θετικά πολλές φορές αποτελέσματα, καθώς και η νευρομυική χαλάρωση. Ο σωστός καταμερισμός του χρόνου επίσης αποτελεί σημαντικό βοήθημα στην διαχείριση του στρες, όπως και η αποχή από συχνή χρήση ψυχοδραστικών ουσιών. Τέλος, η ύπαρξη κοινωνικού πλαισίου στήριξης αποτελεί συνεπικουρικό παράγοντα μείωσης του στρες.

Το στρες λοιπόν αποτελεί μια φυσιολογική απάντηση του οργανισμού στην εξωτερική, νέα απαιτητική συνθήκη. Είναι μια σύμφυτη αντίδραση και χωρίς αυτή, δεν θα είχαμε εξελιχθεί σαν είδος, καθώς είδαμε πως ανήκει στη γενικότερη αντίδραση του ατόμου στον κίνδυνο. Το σύγχρονο στρες που έχει κοινωνικό καθαρά χαρακτήρα είναι ένα «νέο» βίωμα στο νευροφυσιολογικό και συναισθηματικό ρεπερτόριο του ανθρώπου. Ας αναλογιστούμε πως είμαστε ένας οργανισμός που διατηρεί τα κύρια χαρακτηριστικα του αναλλοίωτα από τότε που σηκωθήκαμε στα δύο πόδια, εδώ και ενάμιση εκατομμύριο χρόνια και οι απαντήσεις μας στον κίνδυνο είναι οι ίδιες από τότε. Ο πολιτισμένος άνθρωπος δεν εξακολουθεί παρά να είναι πίσω από τον τεχνολογικό οργασμό του, ένας  homo της ύστερης παλαιολιθικής εποχής. Φοβάται με τον ίδιο αρχέγονο  τρόπο και στρεσάρεται με τον πολιτισμένο τρόπο ζωής του. Η ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο οδηγεί στην καλή προσαρμογή και την ευζωία.

Copyright © 2020 giannisvlontakis.gr.

Developed by Sphere Web Solutions.

LOGIN