Γράφει Η Βασιλειάδη Εύα, Ψυχολόγος
Ο τρόπος με τον οποίο ένα παιδί βιώνει τη σχέση με τους γονείς του στα πρώτα χρόνια της ζωής του επηρεάζει βαθιά τον τρόπο που θα βλέπει μελλοντικά τον εαυτό του, τους άλλους και τις σχέσεις του.
Μέσα από μικρές καθημερινές στιγμές- μια αγκαλιά, ένα βλέμμα κατανόησης, μια ήρεμη ανταπόκριση όταν δυσκολεύεται- χτίζεται σταδιακά η αίσθηση ότι ο κόσμος είναι ένα ασφαλές μέρος και ότι υπάρχει κάποιος εκεί για το ίδιο.
Σύμφωνα με τη θεωρία προσκόλλησης του John Bowlby, η ποιότητα του δεσμού που αναπτύσσει ένα παιδί με τους βασικούς φροντιστές του επηρεάζει σημαντικά τη συναισθηματική του ανάπτυξη, την αυτοεικόνα του και τον τρόπο που θα σχετίζεται με τους άλλους στο μέλλον.
Όταν ένα παιδί νιώθει ότι υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να το ακούσει, να το προστατεύσει και να ανταποκριθεί στις ανάγκες του, τότε αναπτύσσει αυτό που ονομάζουμε ασφαλή προσκόλληση.
Τι είναι η ασφαλής προσκόλληση;
Η ασφαλής προσκόλληση είναι ο βαθύς συναισθηματικός δεσμός που δημιουργείται ανάμεσα στο παιδί και τον γονιό, όταν το παιδί αισθάνεται ότι:
- οι ανάγκες του αναγνωρίζονται,
- τα συναισθήματά του έχουν χώρο να εκφραστούν χωρίς κριτική ,
- μπορεί να στραφεί στον γονιό του όταν φοβάται, δυσκολεύεται ή χρειάζεται παρηγοριά,
- υπάρχει σταθερότητα, αποδοχή και συναισθηματική διαθεσιμότητα.
Μέσα από αυτή τη σχέση, το παιδί αρχίζει σταδιακά να διαμορφώνει βασικές πεποιθήσεις για τον εαυτό του και τον κόσμο:
«Είμαι σημαντικός.»
«Αξίζω αγάπη και φροντίδα.»
«Μπορώ να εμπιστεύομαι τους άλλους.»
Αντίθετα, όταν ένα παιδί μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον όπου βιώνει συχνά απόρριψη, αστάθεια ή συναισθηματική απουσία, μπορεί να δυσκολευτεί να εμπιστευτεί τόσο τους άλλους όσο και τον ίδιο του τον εαυτό.
Γιατί είναι τόσο σημαντική;
Η ασφαλής προσκόλληση αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές βάσεις της ψυχικής ανθεκτικότητας. Τα παιδιά που μεγαλώνουν μέσα σε σχέσεις αποδοχής και ασφάλειας συνήθως:
- έχουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση,
- διαχειρίζονται καλύτερα τα συναισθήματά τους,
- εκφράζουν πιο εύκολα τις ανάγκες τους,
- δημιουργούν πιο υγιείς σχέσεις,
- αναπτύσσουν ενσυναίσθηση,
- αισθάνονται μεγαλύτερη σιγουριά να εξερευνήσουν τον κόσμο.
Όταν ένα παιδί ξέρει ότι έχει έναν άνθρωπο δίπλα του που θα το στηρίξει ακόμη κι όταν δυσκολεύεται, αποκτά περισσότερη ελευθερία να δοκιμάσει, να αποτύχει, να μάθει και τελικώς να εξελιχθεί.
Πώς μπορούν οι γονείς να ενισχύσουν την ασφαλή προσκόλληση;
1. Να ανταποκρίνονται στα συναισθήματα του παιδιού
Όταν ένα παιδί κλαίει, θυμώνει ή φοβάται, δεν χρειάζεται πάντα συμβουλές ή άμεσες λύσεις. Χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι κάποιος το καταλαβαίνει.
Φράσεις όπως:
- «Σε βλέπω στεναχωρημένο»,
- «Καταλαβαίνω ότι δυσκολεύεσαι»,
- «Είναι δύσκολο αυτό που νιώθεις»,
- «Είμαι εδώ μαζί σου»,
βοηθούν το παιδί να νιώσει αποδοχή και συναισθηματική στήριξη.
Είναι σημαντικό να διαφοροποιηθεί ότι η αποδοχή του συναισθήματος δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε πάντα με τη συμπεριφορά του παιδιού. Σημαίνει, ωστόσο, ότι αναγνωρίζουμε αυτό που νιώθει χωρίς να το απορρίπτουμε ή να το ντροπιάζουμε.
Ένα παιδί που ακούει συχνά «μην κάνεις έτσι», «δεν είναι τίποτα» ή «σταμάτα να κλαις» μπορεί σταδιακά να αρχίσει να πιστεύει ότι τα συναισθήματά του είναι “υπερβολικά” ή λανθασμένα. Αντίθετα, όταν νιώθει ότι κάποιος το καταλαβαίνει, μαθαίνει σταδιακά να επεξεργάζεται και να κατανοεί καλύτερα τον εσωτερικό του κόσμο.
2. Να είναι ουσιαστικά παρόντες
Η ασφαλής προσκόλληση δεν χτίζεται μόνο στις «μεγάλες στιγμές», αλλά κυρίως στις μικρές καθημερινές στιγμές σύνδεσης.
Συχνά διαμορφώνεται σε καταστάσεις που μπορεί να φαίνονται ασήμαντες: όταν ο γονιός αφήνει για λίγο το κινητό για να ακούσει το παιδί του, όταν σκύβει να δει μια ζωγραφιά που του δείχνει με ενθουσιασμό ή όταν μένει δίπλα του μετά από μια δύσκολη μέρα.
Ένα παιδί που τρέχει να δείξει κάτι ή που ζητά να μιλήσει, στην πραγματικότητα δεν αναζητά μόνο προσοχή. Αναζητά επαφή, ενδιαφέρον και επιβεβαίωση ότι κάποιος είναι πραγματικά παρών.
3. Να προσφέρουν σταθερότητα και συνέπεια
Τα παιδιά αισθάνονται μεγαλύτερη σιγουριά όταν γνωρίζουν ότι ο γονιός τους αντιδρά με σχετικά σταθερό και προβλέψιμο τρόπο.
Αυτό δεν σημαίνει αυστηρότητα ή έλεγχο, αλλά:
- σαφή όρια,
- συνέπεια,
- ήρεμη στάση,
- σταθερή παρουσία.
Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι τα όρια είναι απαραίτητα για τη συναισθηματική ανάπτυξη και την συμπεριφορική ευελιξία του παιδιού. Όταν μπαίνουν με σεβασμό και σύνδεση, δεν το απομακρύνουν, αντιθέτως το βοηθούν να αισθάνεται προστατευμένο.
4. Να αποδέχονται όλα τα συναισθήματα
Πολλές φορές οι γονείς δυσκολεύονται μπροστά στον θυμό, το κλάμα ή την ένταση του παιδιού. Όμως όλα τα συναισθήματα χρειάζεται να είναι αποδεκτά, ακόμη κι όταν κάποιες συμπεριφορές χρειάζονται όρια.
Ένα παιδί είναι απαραίτητο να μάθει πως:
«Μπορώ να θυμώνω, να στεναχωριέμαι ή να φοβάμαι χωρίς να χάνω την αγάπη του γονιού μου.»
Αυτό δεν σημαίνει ότι επιτρέπονται όλες οι συμπεριφορές. Σημαίνει όμως ότι το παιδί δεν χρειάζεται να κρύβει όσα νιώθει για να γίνει αποδεκτό.
Όταν ένα παιδί αισθάνεται ότι υπάρχει χώρος για όλα του τα συναισθήματα, αποκτά σταδιακά μεγαλύτερη επαφή με τον εαυτό του και μαθαίνει να διαχειρίζεται καλύτερα όσα συμβαίνουν μέσα του.
5. Να επανορθώνουν μετά από μια σύγκρουση
Κανένας γονιός δεν θα είναι πάντα ήρεμος, διαθέσιμος ή υπομονετικός- και αυτό είναι ανθρώπινο.
Θα υπάρξουν στιγμές έντασης, κούρασης ή λάθους. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία δεν είναι η τελειότητα, αλλά η δυνατότητα επανόρθωσης.
Φράσεις όπως:
- «Συγγνώμη, ήμουν πολύ θυμωμένος»,
- «Δεν ήθελα να σου μιλήσω έτσι»,
- «Να το ξαναπροσπαθήσουμε»,
διδάσκουν στο παιδί κάτι πολύ σημαντικό: ότι οι σχέσεις μπορούν να αντέξουν τις δυσκολίες και ότι η σύνδεση μπορεί να αποκατασταθεί μετά από μια σύγκρουση.
Στην πραγματικότητα, πολλές φορές η σχέση δυναμώνει ακριβώς μετά από μια δύσκολη στιγμή, όταν ο γονιός επιστρέφει, αναλαμβάνει την ευθύνη και προσπαθεί ξανά.
Η ασφαλής προσκόλληση, συνεπώς, χτίζεται καθημερινά και δεν βασίζεται στην τελειότητα. Βρίσκει έδαφος στις απλές, αλλά με μεγάλη αξία, στιγμές: ένα βλέμμα κατανόησης σε καταστάσεις άγχους, μια αγκαλιά μετά από έναν θυμό, μια ήρεμη φωνή που λέει «είμαι εδώ» μετά από την αποτυχία.
Αυτές ακριβώς οι στιγμές για ένα παιδί γίνονται πυξίδα και η βάση πάνω στην οποία θα μάθει να βλέπει τον εαυτό του και τις σχέσεις του.
Τα παιδιά δεν θυμούνται αν οι γονείς τους τα έκαναν όλα σωστά. Θυμούνται όμως πώς ένιωθαν κοντά τους. Αν αισθάνονταν ότι κάποιος τα άκουγε, τα καταλάβαινε και ήταν εκεί γι’ αυτά ακόμη και στις δύσκολες στιγμές.
Γιατί τελικά, αυτό που έχουν περισσότερο ανάγκη τα παιδιά δεν είναι τέλειοι γονείς. Είναι γονείς που παραδέχονται τα λάθη τους, που προσπαθούν να καταλάβουν και που τα κάνουν να νιώθουν ότι δεν είναι μόνα τους.
Βιβλιογραφία
- Attachment and Loss – Bowlby, J.
- The Attachment Parenting Book – Sears, W. & Sears, M.
- Raising an Emotionally Intelligent Child – Gottman, J.